Osnivanje Zavoda i njegov razvoj

Zavod za zaštitu spomenika kulture Sremska Mitrovica, u skladu sa svojom regionalnom nadležnošću, brine o izuzetno dragocenom kulturno-istorijskom nasleđu Srema i severnog dela Mačve, koje u kontinuitetu možemo pratiti od praistorije do XX veka. Zavod je osnovao Srez Sremska Mitrovica u decembru 1961. godine.Vremenom, on se organizovao kao međuopštinska služba za region Srema.

Osnovna delatnost zavoda je zaštita nepokretnih kulturnih dobara – spomenika kulture, prostorno kulturno-istorijskih celina, arheoloških nalazišta i znamenitih mesta i dobara koja uživaju status prethodne zaštite sa područja sedam opština: Inđije, Iriga, Pećinaca, Rume, Sremske Mitrovice, Stare Pazove i Šida.

Okolnosti u kojima je nastala ova ustanova nisu išle u prilog očuvanju kulturne baštine. Intenzivna urbanizacija je pretila da uništi istorijska jezgra i stare gradske celine, obzirom na to da je postojala tendencija da se novi građevinski kompleksi smeštaju unutar gradskih centara. U to vreme istraživanje Sirmijuma je dostizalo svoju kulminaciju. Tada su stvoreni uslovi za prezentaciju prvih arheoloških lokaliteta u gradu. Osnivanje Zavoda u tim okolnostima trebalo je da pomiri dve krajnosti – potrebu urbanista da se gradovi i naselja pretvore u moderne industrijske centre i želju zaštitara da se spomeničko nasleđe očuva. Takođe, u ovom periodu većina fruškogorskih manastira je bila u ruševinama, kao i nekoliko desetina pravoslavnih crkava koje su stradale u Drugom svetskom ratu. Odliv seoskog stanovništva u gradove uslovio je gašenje mnogih seoskih domaćinstava što je dovelo do ugroženosti ruralne arhitekture. Nekoliko tvrđava i starih istorijskih gradova (Stari Slankamen, Kupinik, Berkasovo, Vrdnik) nalazili su se u ruševinama, izloženi zubu vremena.

Tokom proteklog perioda Zavod je svojim delovanjem sačuvao od razaranja najvrednija graditeljska jezgra starih sremskih gradova i mnoge pojedinačne objekte gradske, sakralne i seoske arhitekture, kao i kapitalne spomeničke celine poput fruškogorskih manastira. Naročita pažnja posvećivana je zaštiti, održavanju i izgradnji spomenika i spomen obeležja na mestima značajnim za period Drugog svetskog rata i narodno-oslobodilačku borbu. Jedan od većih projekata Zavoda je i formiranje etno-parka u Kupinovu. Takođe, izuzetno je značajna realizacija zaštitnih arheoloških istraživanja Sirmijuma na lokacijama budućih zdanja, kao i iskopavanja lokaliteta Gradina na Bosutu kojima je okupljen veliki broj ustanova i stručnjaka. Uporedo se radilo na preoblikovanju svesti pojedinaca i urbanističkih institucija kako bi se lakše prihvatili novi kulturološki obrasci i razvio osećaj poštovanja prema tekovinama prošlih vremena.

Poslednja decenija predstavlja novu etapu u zaštiti kulturne baštine. Obimna i dragocena tekstualna, tehnička i fotodokumentacija, koja je, zahvaljujući naporima više generacija stručnjaka sakupljana i čuvana u Zavodu, predstavlja danas polaznu osnovu za proučavanje i obnovu spomeničkog fonda na ovom području. Savremen multidisciplinarni pristup u obradi spomeničkog naseđa, razmena iskustava sa inostranim stručnjacima iz ove oblasti, upotreba novih metoda i materijala, promovišu nove standarde u zaštiti spomeničkog fonda i doprinose da se problem njegovog očuvanja sagleda kompleksno i sa jasnom predstavom o njegovom budućem izgledu, nameni i načinu prezentovanja. U skladu sa aktuelnim evropskim standardima, Zavod je sve više usmeren ka propagiranju uloge kulturnog nasleđa i njegovog tumačenja u kontekstu privrednih aktivnosti (razvoj kulturnog turizma). Jedan od najznačajnijih projekata ustanove, koji je aktuelan u poslednjem periodu, je natkrivanje i prezentacija Carske palate Sirmijuma u današnjoj Sremskoj Mitrovici.