VRDNIČKA KULA, VRDNIK

Istorijski podaci o utvrđenju čiji se ostaci nalaze u neposrednoj blizini mesta Vrdnik su vrlo oskudni. U srednjem veku se pominje kao: Castrum Rednek, Rednak, Rednuk, Regnicz. Prvi put se u izvorima pojavljuje 1315. godine kao jedan od poseda Kaločkog episkopa Dimitrija, takođe je ostalo zabeleženo da od iste godine Vrdnik ima i svoje sajmove. Ovo utvrđenje je verovatno štitilo pristup ka važnom putu koji je išao od Rume i izlazio na Dunav kod današnjeg Rakovca, gde se možda nalazio zamak Dumbovo (Dombó), središte opatije. Nakon prodora Turaka na ovo područje Vrdnik je još neko vreme korišten kao njihovo utvrđenje. Iz sačuvanog opisa ovog kraja koji je sačinio papski vizitator 1702. godine, saznajemo da je tvrđava potpuno razrušena.

Vrdnička kula predstavlja samo deo utvrđenja izdužene polukružne osnove sa ulaznom kapijom na istočnom bedemu. Prvi opis i plan ostataka srednjovekovnog grada Vrdnika nam daje Đ. Sabo. On navodi da je Gradina situirana na vrhu brega, koji se može sa svih strana braniti. U to vreme (pre 1920. godine) utvrđenje je bilo u ruševinama i obraslo rastinjem. Na južnoj strani se nalazio odbrambeni zid ojačan pilastrima, a na istočnoj strani se nalazio objekat, za koju se pretpostavlja da je predstavljao ulaznu kapiju. Sa severne strane, odbrambeni zid nije bio očuvan. Na uzvišenju su se nalazile dve kule – kružna i glavna kula. Glavna kula ima osnovu u obliku potkovice, u koju se ulazilo sa zapadne strane u nivou prvog sprata do koga su vodile stepenice. Zapadno od ove kule, nalazilo se podgrađe (suburbium), koje je zidom bilo odeljeno od nje. Zidovi su građeni od ″smeđeg kamena″, a u gornjim zonama su sazidani od opeke, što, pretpostavlja se, predstavlja kasniju dogradnju.

Đ. Bošković smatra da je Vrdnik, sudeći prema prostornom sklopu, jedno od najstarijih srednjovekovnih utvrđenja u Vojvodini, opredeljujući vreme njegovog nastanka u trinaesti ili početak četrnaestog veka. I on, opisujući ga, navodi da utvrđenjem dominira snažna branič kula polukružne osnove, a da su obimni gradski zidovi imali isti, samo još izduženiji oblik. Opisujući delimično sačuvane zidove ulazne kule kaže da je ona iznutra pravougaone, a sa spoljašnje strane zaobljene osnove. Takođe, navodi da se u nastavku kule, prema istoku, nalazio zid koji je opasivao prostor od oko 200 m dužine i oko 80-90 m širine, tvrdeći da se podgrađe nalazi istočno od utvrđenja, za razliku od Saboa koji tvrdi da je podgrađe sa zapadne strane. Vrdnički grad do sada nije bio predmet temeljnijih arheoloških, arhitektonskih ili istorijskih istraživanja.