MANASTIR GRGETEG

Prema predanju, manastir Grgeteg osnovao je despot Zmaj Ognjeni Vuk 1471. godine, sa željom da u njega smesti svog slepog oca despota Grgura, hilandarskog monaha. Ova legenda nema istorijsko utemeljenje. Prvi pomen o manastiru je u turskim fermanima vođenim tokom XVI veka, a verodostojne podatke daju u i tri turska dokumenta iz 1619, 1646. i 1653. godine.

Krajem XVII veka započela je obnova celokupnog manastirskog kompleksa sa crkvom. Obnova je trajala do 1720-22. godine. Zidanje nove crkve započeto je najkasnije 1768. godine, a završeno 1771. godine. Ovi podaci nalaze se upisani na žrtveniku od crvenog mermera u oltaru i uklesani u ploči od belog mermera, u zapadnom zidu priprate.

Zalaganjem arhimandrita Ilariona Ruvarca manastir je obnovljen 1901. godine pod rukovodstvom arhitekte Hermana Bolea. Velika razaranja manastir je pretrpeo za vreme Drugog svetskog rata. Godine 1950. obnovljena je crkva, a 1965. godine i konaci. Poslednjim konzervatorsko-restauratorskim radovima, izvedenim tokom 2000. godine, rekonstruisan je toranj crkve.

Manastirska crkva posvećena Sv. Nikoli je krstoobrazne osnove, sa osmostranim kubetom oslonjenim na pilastre. Unutrašnjost crkve koncipirana je u baroknom duhu. Oblici i rešenja svodova daju veoma dobru akustiku.Tradicionalno obeležje srpske crkvene arhitekture – kube, koje je srušeno 1893. godine zbog statičkih problema, nije obnavljano. Umesto barokne, zvonik je dobio izduženo zvonoliku kapu.

Prvi zidani rokajni ikonostas u Grgetegu je oslikao i pozlatio Jakov Orfelin 1774-75. godine. Ovo Orfelinovo najstarije poznato delo, stradalo je u požaru 1841. godine. Sadašnji ikonostas izveden je u kombinaciji kamena i metala, sa slikama poznatog umetnika epohe akademizma, Uroša Predića.
Zgrade konaka manastira Grgeteg u pisanim dokumentima pominju se sredinom XVIII veka, kao konaci koji su ranije nastali ili su podignuti i obnovljeni za vreme vladike Isaije Đakovića i mitropolita Vićentija Popovića (početak XVIII veka). Današnji četvorostrani oblik konaci su dobili između 1751. i 1760. godine.